ماته برای بزرگسال سالم نوشیدنی پرخطری نیست. دو چیز است که باید حواستان به آن باشد: کافئینش و دمای نوشیدنش. این دو را باید از هم جدا کرد، چون بیشتر متنهای فارسی قاطیشان میکنند.
مهمترین نکته: دما، نه خودِ برگ
در صفحههای فارسی دو ادعای متضاد میبینید. یکی میگوید ماته ضد سرطان است، دیگری میگوید سرطانزاست. هیچکدام درست نیست و هر دو از یک گزارش بد فهمیده شدهاند.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در جلد ۱۱۶ پروندهی ماته و قهوه و نوشیدنیهای داغ را بررسی کرد. نتیجهاش این شد:
- هر نوشیدنی داغتر از ۶۵ درجه در گروه ۲A قرار گرفت، یعنی «احتمالاً سرطانزا برای انسان». چای، قهوه و ماته فرقی ندارند. عامل، دماست.
- خودِ ماته وقتی خیلی داغ نباشد در گروه ۳ ماند، یعنی «قابل طبقهبندی نیست». گروه ۳ به معنی بیخطر بودن نیست، به معنی نبود شواهد کافی است.
پژوهشهای آمریکای جنوبی که خطر را نشان دادند، روی کسانی انجام شده بودند که ماته را از بومبیلای فلزی و در دمای خیلی بالا مینوشیدند. این عادت خطر را بالا میبرد، نه برگ ماته.
مسئله دمای نوشیدن است، نه نوع نوشیدنی. فنجان را چند دقیقه بگذارید بماند.
عدد این «چند دقیقه» را در چای داغ و سرطان مری با پژوهشهای ایرانی بررسی کردهایم.
ماتهی دودی و ترکیبهای PAH
یک نگرانی واقعی هم هست که کمتر جایی به فارسی نوشته شده. روش سنتی خشک کردن ماته در برزیل و بخشی از آرژانتین «بارباکوآ» نام دارد. برگ را دوازده ساعت تا سه روز روی دود مستقیم چوب میخشکانند و همین دود، ترکیبهای PAH روی برگ مینشاند.
اعدادش در همان پروندهی IARC هست. در هشت نمونهی تجاری برگ ماته، بنزوآپیرن (benzo[a]pyrene) بین ۲۴ تا ۴۶۱ میکروگرم در هر کیلو برگ اندازهگیری شد. رقم بالایی است.
ولی نکتهی اصلی جای دیگری است. این ترکیبها بهسختی وارد آب میشوند. در خودِ دمنوش، همان اندازهگیری ۰٫۰۲ تا ۰٫۱۲ میکروگرم در هر لیتر داد؛ با پانزده گرم برگ در یک لیتر آب. رهنمود سازمان بهداشت جهانی برای بنزوآپیرن در آب آشامیدنی ۰٫۷ میکروگرم در لیتر است. پس فنجان شما زیر آن حد میماند.
پژوهشها نشان دادهاند که این مقدار بین برند، محموله و روش فرآوری خیلی فرق میکند. عامل اصلی هم همان روش خشک کردن است، نه خود گیاه.
ماتهای که ما میفروشیم با هوای گرم خشک شده، نه با دود مستقیم چوب. طعمش هم به همین دلیل تمیزتر و سبزتر است و آن تلخی دودی را ندارد.
کافئین: شایعترین عارضه
هر فنجان ماته با چهار گرم برگ، بین ۳۶ تا ۸۸ میلیگرم کافئین دارد. حد رایج برای بزرگسال سالم، ۴۰۰ میلیگرم در روز است.
اگر از این حد بگذرید یا به کافئین حساس باشید، اینها را ممکن است تجربه کنید: بیخوابی، بیقراری، تپش قلب، لرزش دست، سردرد. هیچکدام مخصوص ماته نیست و با قهوه هم پیش میآید.
یک نکتهی عملی: در روش سنتی، یک نشست چند ساعته کافئین زیادی جمع میکند. جزئیاتش را در کافئین یربا ماته نوشتهایم.
ماته و جذب آهن
ماته پلیفنول و تانن دارد. این ترکیبها به آهن غیرهِمی غذا میچسبند و جذبش را کم میکنند. همان اتفاقی که با چای میافتد.
برای آدم سالم این موضوع نگرانی ندارد. اگر کمخونی دارید یا مکمل آهن میخورید، ماته را با غذا ننوشید. یک ساعت فاصله کافی است. چای و جذب آهن اعداد این موضوع را دارد.
معده و رفلاکس
ماته با معدهی خالی ممکن است سوزش بدهد. کافئین ترشح اسید معده را بیشتر میکند و دریچهی بین معده و مری را شل میکند.
اگر رفلاکس یا زخم معده دارید، ماته را بعد از غذا بنوشید و رقیقتر دم کنید. مقدار برگ را کم کنید، نه زمان دم را.
بارداری و شیردهی
در بارداری حد مجاز کافئین پایینتر میآید و عدد دقیقش را پزشک تعیین میکند. کافئین از شیر مادر هم رد میشود.
ماته در این دوره ممنوع نیست، ولی باید در سقف کافئین روزانه حساب شود. اگر قهوه و چای هم مینوشید، جمعشان را در نظر بگیرید.
تداخل دارویی
کافئین با چند دسته دارو تداخل دارد. بعضی آنتیبیوتیکها سرعت دفع کافئین را کم میکنند و اثرش را طولانیتر. داروهای محرک و بعضی داروهای قلبی و روانپزشکی هم حساساند.
اگر دارویی میخورید، اسم ماته را هم کنار قهوه و چای به داروسازتان بگویید. برنامهی دارویی با پزشک است، نه با مقاله.
چه کسانی بهتر است احتیاط کنند
- کسی که به کافئین حساس است یا بیخوابی دارد
- کسی که رفلاکس یا زخم معده دارد
- کسی که کمخونی فقر آهن دارد یا مکمل آهن میخورد
- کسی که فشار خون یا نامنظمی ضربان قلبش کنترل نشده است
- باردار یا شیرده
- کودکان
خلاصه در چهار خط
- داغ ننوشید. زیر ۶۵ درجه بنوشید و چند دقیقه صبر کنید.
- سقف ۴۰۰ میلیگرم کافئین در روز را رد نکنید و قهوه و چای را هم در همین سقف حساب کنید.
- با معدهی خالی و همراه غذا ننوشید.
- عصر و شب ننوشید تا خوابتان به هم نریزد.
ماته را از کجا بخریم؟
ماته سبز آرژانتینی، رستنشده و برگ خالص، در سه وزن چهل، هشتاد و صد و شصت گرم. در صفحه یربا ماته چای مارکت ببینید.
