قهوه ضد افسردگی است؟ مطالعه‌ای روی ۲ هزار ایرانی

این روزها تیتری می‌چرخد: یک فنجان قهوه در روز از مغز در برابر افسردگی محافظت می‌کند. پشت این تیتر یک مقاله‌ی علمی هست. مقاله را خواندیم و دو چیز پیدا کردیم که هیچ بازنشری نگفته است.

اول اینکه این پژوهش روی ایرانی‌ها انجام شده. دوم اینکه چای را هم سنجیده است.

و نتیجه‌اش با آن تیتر یکی نیست.

مطالعه چه بود

نامش LIPOKAP است. ۱۹۹۴ بزرگسال در پنج شهر ایران شرکت کردند: بیرجند، بندرعباس، کرمانشاه، اصفهان و شهرکرد. داده‌ها را از بهمن ۱۳۹۶ تا تیر ۱۳۹۸ جمع کردند.

پژوهشگرها علائم افسردگی و اضطراب را با پرسش‌نامه‌ی HADS سنجیدند. هر بخش نمره‌ای بین صفر تا ۲۱ می‌دهد. نمره‌ی ۸ و بالاتر یعنی علائم وجود دارد.

مصرف چای و قهوه را هم از خود افراد پرسیدند. سوال این بود: در یک سال گذشته روزی یا هفته‌ای چند فنجان می‌خوردید.

نتیجه امسال در مجله‌ی Scientific Reports منتشر شد.

نتیجه در یک نگاه

چای

پژوهشگرها افراد را به سه گروه تقسیم کردند: کمتر از یک فنجان در روز، یک تا دو فنجان، و دو فنجان و بیشتر.

نمره‌ی افسردگی و اضطراب این سه گروه تفاوت معناداری نداشت. کسانی که بیشتر چای می‌خوردند نه بهتر بودند نه بدتر. تعدیل متغیرها هم چیزی را عوض نکرد.

نویسنده‌ها این نتیجه را توضیح نداده‌اند. فقط نوشته‌اند که با چند مطالعه‌ی دیگر هم‌خوان است.

قهوه

اینجا دو عدد داریم و فاصله‌شان مهم است. واحد سنجش «نسبت شانس» است. عدد کمتر از ۱ یعنی شانس ابتلا پایین‌تر است.

مدل تعدیل‌شده چند متغیر را حساب کرده است: سن، جنسیت، انرژی دریافتی، شهر محل زندگی و وضعیت تأهل. وضعیت اقتصادی و اجتماعی، فعالیت بدنی، سیگار و چند ریزمغذی هم در همین مدل آمده‌اند.

چرا عدد ۱.۰۱ همه‌چیز را عوض می‌کند

بازه‌ی اطمینان دامنه‌ی جواب‌های محتمل است. اگر این دامنه از عدد ۱ رد شود، حالت «هیچ اثری نیست» هم داخلش جا می‌گیرد.

اینجا دامنه تا ۱.۰۱ بالا می‌رود. یعنی نتیجه از مرز معناداری رد نشد. مقدار p برابر ۰.۰۵۷ شد.

خود نویسنده‌ها هم ننوشته‌اند قهوه محافظت می‌کند. نوشته‌اند قهوه «تمایل دارد» علائم افسردگی را کم کند. فاصله‌ی این دو جمله همان جایی است که تیترها جا ماندند.

برای اضطراب، اثر بعد از تعدیل از بین رفت.

از ۱۹۹۴ نفر، فقط ۳۴۸ نفر روزانه قهوه می‌خوردند. گروه کوچکی است. هرچه گروه کوچک‌تر باشد، بازه‌ی اطمینان پهن‌تر و نتیجه لرزان‌تر می‌شود.

یک مطالعه هیچ‌وقت کافی نیست

سال ۱۴۰۱ متاآنالیزی در Frontiers in Nutrition منتشر شد که ده‌ها مطالعه را کنار هم گذاشت. بخش کوهورت آن برای قهوه ۳۱۹ هزار نفر را پوشش می‌داد.

قهوه اینجا معنادار شد، ولی اندازه‌اش ۴ درصد است. چای باز هم به عدد ۱ چسبیده. پس نتیجه‌ی مطالعه‌ی ایرانی درباره‌ی چای پرت نیست و با شواهد بزرگ‌تر می‌خواند.

این مطالعه چه چیزی را نمی‌گوید

طرح مطالعه مقطعی است. همه‌چیز در یک زمان سنجیده شده. پس ترتیب علت و معلول معلوم نیست.

شاید قهوه خلق را بهتر کند. شاید هم آدمی که افسرده است کمتر سراغ قهوه برود. این مطالعه بین این دو حالت داوری نمی‌کند.

مصرف هم از حافظه‌ی خود افراد پرسیده شده، آن هم برای یک سال گذشته. کسی فنجان‌ها را نشمرده است.

افراد با بیماری مزمن شدید را هم از مطالعه کنار گذاشتند. پس نمونه از کل جامعه سالم‌تر است.

پس تکلیف چای چیست

چای دارو نیست و این پژوهش هم چنین چیزی نشان نداد. اگر جایی خواندید که یک فنجان چای افسردگی را درمان می‌کند، آن جمله پشتوانه‌ی پژوهشی ندارد. چیزهایی که درباره‌ی خواص چای سبز شواهد بهتری دارند، جای دیگری هستند.

چیزی که در چای اثرش روشن‌تر است، کافئین است. کافئین بر خواب و بی‌قراری اثر می‌گذارد و این اثر را در طول روز حس می‌کنید. اگر می‌خواهید بدانید چای کافئین دارد یا تئین، آن را جداگانه توضیح داده‌ایم.

اگر شب‌ها دیر خوابتان می‌برد، فاصله‌ی آخرین فنجان تا خواب مهم‌تر از تعداد فنجان‌هاست. همین منطق فاصله در چای و جذب آهن هم کار می‌کند.

افسردگی درمان دارد و هیچ نوشیدنی جای آن درمان را نمی‌گیرد. اگر این علائم را در خودتان می‌بینید، با پزشک یا روان‌شناس حرف بزنید.

منابع

• Mahjourian MM و همکاران. Tea and coffee consumption in relation to depression and anxiety symptoms: findings from the multicentric LIPOKAP study. Scientific Reports، ۱۴۰۵.
• Association between dietary caffeine, coffee, and tea consumption and depressive symptoms in adults: a systematic review and dose-response meta-analysis of observational studies. Frontiers in Nutrition، ۱۴۰۱.